Türkiyedeki Akarsuların Oluşturduğu Yer Şekilleri Kısaca Nelerdir

Türkiye’deki Akarsuların Oluşturduğu Şekilleri, Türkiye’nin Akarsuları Hangi Yer Şekillerini Oluşturur, Türkiye’deki Akarsuların Oluşturduğu Yer Şekilleri Kısaca, Türkiye’deki Akarsuların Oluşturduğu Yer Şekilleri Hakkında Kısa Bilgi

TÜRKİYE’DEKİ AKARSULARIN OLUŞTURDUĞU YER ŞEKİLLERİ

Ülkemizdeki akarsular, oluşumları, havza özellikleri, debi ve rejimleri yönünden farklı özellikler gösterir. Bu farklılıkta yerşekilleriyle birlikte yüzölçümü, iklimi ve üç tarafının denizlerle çevrili olması etkili olmuştur.

Bir akarsuyun bütün kollarıyla birlikte sularını topladı­ğı ve faaliyet gösterdiği alana havza denir. Eğer akar­sular topladıkları suyu denize ulaştırabiliyorsa, böyle akarsuların havzası açık havzadır. Ancak akarsular topladıkları suyu denize ulaştıramıyorsa, kara içinde bir göle döküyorsa veya yer altına sızıyorsa bu tür akarsuların havzası kapalıdır.

Ülkemizdeki akarsuların çoğunun havzası açıktır. An­cak iç kısımlarda kapalı havzalar da vardır.

AÇIK HAVZALAR

Akarsularımız, döküldükleri denizlere göre şöyle grup­landırılırlar. 

♦ Karadeniz’e Dökülen Akarsular

♦ Marmara Denizi’ne Dökülen Akarsular

♦ Ege Denizine Dökülen Akarsular

♦ Akdeniz’e Dökülen Akarsular

♦ Basra Körfezi’ne Dökülen Akarsular

KAPALI HAVZALAR

♦ İç Anadolu Kapalı Havzaları

♦ Konya Kapalı Havzası

♦ Tuz Gölü Kapalı Havzası

Afyon-Akarçay Kapalı Havzası (İçerisinde Akşehir ve Eber göllerinin bulunduğu bir kapalı havzadır. Eber Gölü sularını Akşehir Gölü’ne boşaltır. Bu se­beple Eber Gölü’nün suları tatlıdır.)

Göller Yöresi Kapalı Havzaları

Akdeniz Bölgesi’nin kuzeybatısında, çok sayıdaki tek­tonik ve karstik çukurluklarda göller oluşmuştur. Göl­lerin çokluğundan dolayı buraya Göller Yöresi adı ve­rilmektedir.

Van Gölü Kapalı Havzası

Bir çöküntü alanı içerisinde oluşmuştur.

Daha sonra Nemrut’tan çıkan lavların gölün gide­ğenini kapatmasıyla kapalı havza halini almıştır.

Etrafı yüksek dağlarla çevrilidir.

Hazar Denizi’ne Dökülen Akarsular

Bunlar, topraklarımızdan çıkarak Azerbaycan’da birle- şip Hazar Denizi’ne dökülen Kura ve Araş nehirleridir.

AKARSULARIMIZIN REJİMLERİ

Bir akarsuyun herhangi bir kesitinden bir saniyede ge­çen su miktarına akım (debi) denir.

Yağış miktarı, buharlaşma, havzanın genişliği, kayna­ğın büyüklüğü, zeminin özelliği, kar ve buzul erime­leri, bitki örtüsü gibi faktörler debiyi etkiler.

Akımın yıl boyunca gösterdiği değişimlere akarsu re­jimi denir. Akım düzeni olarak da adlandırılır. Su sevi­yesinde yıl içinde fazla değişiklik olmayan akarsuların rejimleri düzenlidir. Aylara ve mevsimlere göre, seviye değişikliği fazla olan akarsuların rejimleri düzensizdir.

Akarsular genellikle yağmur, kar, buz ve kaynak sula­rıyla, bazı akarsularda göl sularıyla beslenir. İşte bun­lardan sadece bir tanesiyle beslenen akarsulara sa­de rejimli akarsular denir.

Ancak sade rejimli akarsular çok azdır. Ülkemizdeki akarsular hem kaynak hem de kar ve buz sularıyla beslenir. Bunlara da karma rejimli akarsular denir

Akarsular, yeryüzünü aşındırma, aşındırdığı malze­meleri taşıma ve biriktirme yoluyla şekillendirirler.

Akarsularda Aşındırma

Akarsular aktıkları yatağı oluşturan kayaları ve malze­meleri kimyasal veya fiziksel olarak sürekli aşındırırlar.

Akarsuyun aşındırmasında; akış hızı, yatak eğimi, su miktarı, taşınan yük miktarı, akarsuyun yatağını oluşturan kayaların cinsi, gibi faktörler etkilidir.

Akarsuyun yatak eğimi fazla ise, hızı fazla, dolayısıyla aşındırma gücü de fazla olur. Akarsu ya kendisi ya da koparıp içinde taşıdığı malzemeler (kaya, çakıl, kum vb) yatağın tabanına ve yanlarına çarparak, sürterek aşın­dırma yapar. Akarsularda aşındırma ağız kısmından kaynağa doğru, yani geriye doğrudur. Şuna geriye doğru aşındırma denir. Böylece yatakta bulunan şela­leler ve eğimli yerler zamanla aşınarak kaybolur.

akarsularda denge profili

Denge profilinin oluşumu (Geriye aşındırma sonucunda akar¬su yatağının, akarsuyun ağzı ile kaynağı arasındaki boyuna profilinin zamanla alacağı şekiller (1, 2, 3, 4) ve en sonunda erişeceği profil (5).

Akarsular yataklarını derine doğru aşındırırlar. Bu aşın­dırma belli bir seviyeye kadar olur. Bu seviyeye taban seviyesi denir. Taban seviyesi deniz seviyesidir. An­cak iç bölgelerde göl, ova ve ana akarsuların taban­larına da yerel taban seviyesi denir. Akarsu yatağının taban seviyesine ulaşması sonucunda ortaya çıkan profile denge profili denir. Denge profiline ulaşmış bir akarsuyun yatağı iç bükey bir eğri oluşturur.

Denge profiline ulaşmış bir akarsuyun;

  • Yatak eğimi azalmıştır.
  • Akış hızı yavaşlamıştır.
  • Aşındırma gücü azalmıştır.
  • Biriktirmesi artmıştır.
  • Enerji potansiyeli azalmıştır.

Üzerinde ulaşım ve taşımacılık yapılabilir. Ülkemizde denge profiline ulaşmış akarsu yoktur.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Genel Genel