İlk Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet

A-DEVLET YÖNETİMİ
* İslamiyet’ten önceki Türklerde var olan ”Ülke Hanedanın Ortak Malıdır.” anlayışı Türk İslam Devletlerinde de devam ettirilmiştir.

* Hükümdarlığın Tanrı tarafından verildiğine inanılması, İslamiyet’in kabülünden sonra halifeden onay alma şeklinde değiştirilmiştir.

* Selçuklularda hanedan üyeleri (Melikler) yanlarına tecrübeli devlet adamı verilerek (Atabey) çeşitli

bölgelere veya illere yönetici olarak gönderilirdir.

* Devletin merkezinde, hükümdarın başkanlığında devlet işlerini görüşmek üzere Büyük Divan (Divan-ı Saltanat) toplanırdı.

* Karahanlılarda saraya ”kapu” denilirdi. Bu anlayış Osmanlı Devleti’nde de Bab-ı Ali (Yüksek kapı) şeklinde devam ettirilmiştir. Selçuklularda ise saray ”dergah” yada ”bargah” olarak adlandırılmıştır.

* Selçuklularda Büyük Divan’a (divan-ı Saltanat) bağlı dört divan daha vardı.

Bu divanların yaptıkları görevler şunlardır:

Divan-ı Tuğra
(inşa)
:Bu divan devletin iç ve dış yazışmalarını yapardı. Hazırlanan yazılara hükümdarın tuğra denilen mührünü basardı.

Divan-ı İşraf: Askeri ve Hukuki işler hariç devletin bütün işlerini denetlerdir. Başkanına Müşrif denirdi.

Divan-ı İstifa: Devletin tüm mali işlerinden sorumlu divandır. Başında müstevfi bulunurdu.

Divan-ı Arz: Askeri işlerden ve ordunun ihtiyaçlarından sorumludur.

* Devlet yönetiminde hükümdardan sonra en etkili kişi vezirdi. Vezir Karahanlılarda ”yuğruş”, Gaznelilerde ”hece-i buzurg” unvanını taşırdı.

* Başkentin dışındaki eyaletlerin başında şahne (şıhne) denilen askeri valiler veya sivil idareden sorumlu Amid bulunurdu. Eyaletlerin vergisini Amil adı verilen görevliler toplardı.

* Önemli davalar hükümdarın başkanlığında toplanan Divan-ı Mezalim‘de görüşülürdü.

* Türk İslam Devletlerinde hükümdarlık alametleri: Tuğ,hutbe,otağ,çetr,nevbet,sancak,asa,taht,hilat, tıraz,para bastırmak ve tuğra çekmektir.

* Şer-i davalara kadılar bakardı. Kadıların başında Kadı’l-Kudat bulunmaktaydı.

* Şer-i mahkemelerin yanı sıra örfi hukuku uygulamak için merkezdeki Emir-i Dad’a bağlı olarak taşrada naipler ve inzibatlar bulunurdu.

B-ORDU

Karahanlılarda ve Gaznelilerde Ordu

Karahanlılar, ilk kez satın alınarak eğitilen gençlerden gulam askerleri (paralı asker) oluşturmuşturlardır.

*Gulamlar: Küçük yaştaki esirler yada satın alınan çocukların yetiştirilmesiyle oluşturulan maaşlı merkez ordusudur. Saray Muhafızları (Sarayı ve Hükümdarı Korumakla Görevli Askerler) ve Hassa Ordusu (Hükümdara bağlı ordunun asıl kısmıdır.) olarak iki bölümden oluşmuştur.

*Eyalet Ordusu: Savaş durumunda asıl orduya katılan melik, vali ve devlet adamlarına ait kuvvetlerdir.

Büyük Selçuklularda Ordu*Gulam Ordusu: Savaşlarda esir edilen başta Türkler olmak üzere farklı milletlerden ve gulam(köle) adı verilen askerlerden oluşturuluyordu. Gulamlar içinde sultanın özel kuvvetleri olan Gulaman-ı Saray bulunuyordu.

*Hassa Ordusu (Merkez Ordusu): Ordunun savaşçı kısmını oluşturan süvari grup olan Hassa Askerleri maaş yerine İkta geliri almışlardır. Bu ordu genellikle Türklerden oluşturulmuştur.

*Eyalet Askerleri (İkta Askerleri): Şehzade, vali,bey veya komutan gibi devlet görevlilerine belirli bir bölgenin vergi gelirlerini toplama işi hizmet karşılığında verilirdi. İkta sahipleri topladığı vergilerle belirli sayıda asker(sipahi) yetiştirirler ve savaş zamanında sefere katılırlardı.

*Yardımcı Kuvvetler: Bağlı devlet veya Türk boylarından toplanan askerlerdi.

C-SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT

* Türkler arasından İslamiyet’in kabulünden sonra yerleşik hayat yaygınlaşmakla beraber konar göçer yaşam tarzını sürdürenler de vardı.

* Toplum, şehirliler veya Köylüler olmak üzere iki ayrı gruptan oluşmaktaydı.

* Toplumda sınıf ayrımı olmamakla birlikte Müslüman olmayanlar (zımmiler=gayrimuslim) devlet yönetiminde görev alamazlardı.

* Türk – İslam devletlerinde ülke toprakları mülk ve devlet toprağı (miri) olmak üzere ikiye ayrılırdı. Devlete ait topraklar; has,ikta,haraci ve vakıf topraklar olarak dörde ayrılırdı.

Has Topraklar: Vergi gelirleri hükümdara ayrılan topraklardı.

İkta topraklar: Görev karşılığında melik, emir, vali, komutan ve hassa ordusu askerleri ile sipahilere verilen topraklardı. İkta sahipleri elde ettikleri gelirlerle atlı asker yetiştirmek zorundaydılar.

Haraci Topraklar: Müslüman olmayanlara ekip biçmeleri karşılığında verilen topraklardı.

Vakıf Topraklar: Sosyal hayır kurumu olan vakıfların ihtiyaçlarını karşılamak için ayrılan topraklardır.

* İpek ve Baharay yolları üzerinde kurulan Türk-İslam devletleri ticaret sayesinde önemli gelirler elde etmişlerdir.

D-DİL VE EDEBİYAT

* Karahanlılara ait Satuk buğra Han Destanı ve Oğuzlarla Uygurlara ait menkıbelerin anlatıldığı Gengizname Türk – İslam Edebiyatının sözlü eserleridir.

* Yazışmalarda Karahanlılar Türkçeyi, Gazneliler Arapçayı, Selçuklular Farsçayı kullanmışlardır. Bilim dili olarak Gazneliler ve Selçuklularda Arapça kullanılmıştır. Saray ve Ordu dili olarak ise tüm Türk – İslam devletlerinde Türkçe dili kullanılmıştır.

* Uygur alfabesini kullanan Karahanlıların konuştuğu Türkçeye Hakaniye Lehçesi adı verilmiştir.

* Memlüklerde resmi dil olarak Arapça kullanılmıştır.

E- EĞİTİM, BİLİM VE SANAT

* Eğitim faaliyetleri ilk kez Karahanlılar tarafından bir programa bağlanarak vakıf kurumları aracılığıyla yürütülmüştür. Dönemin ilk medresesi Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han tarafından kurulmuştur.

* Karahanlılarda medreselerin yöneticilerine ”fakih” öğretmenlerine ”müderris” denilmiştir.

* Dünya tarihinde ilk defa burslu öğrencilik sistemini başlatan Karahanlılar, aynı zamanda ilk medreseyide Semerkantta açmışlardır.

* Eğitimde Karahanlıları takip eden Selçuklular, ilkini vezir Nizamülmülkün önderliğinde Bağfat’ta açtıkları Nizamiye Medresesi’ni ülkenin büyük şehirlerinde açarak yaygınlaştırmışlardır.

* İlk Selçuklu medresesi Tuğrul Bey tarafından Nişabur’da açılmıştır.

* Nizamiye medreselerinde dini bilimlerin yanında pozitif bilimlerde okutulduğu için Bağdat Nizamiye Medresesi dünyanın ilk Üniversitesi sayılmaktadır.

* İlk defa Karahanlılar zamanında açılan Bimaristanlar (darü’şşifa), Selçuklular zamanında geliştirilmiştir.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Genel Genel